Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (89/106/EEC) hakkında
KILAVUZ BELGE F
DAYANIKLILIK VE YAPI MALZEMELERİ DİREKTİFİ
(Revizyon Aralık 2004)
Önsöz
Yapı Malzemeleri Direktifi (89/106/EC)'nin 20. maddesi Daimi Komitenin, “Başkanın veya birÜye Devletin talebi üzerine Yapı Malzemeleri Direktifi'nin uygulanması veya pratikteki tatbiki ile ilgili sorulmuş herhangi bir soruyu inceleyebileceğini ifade eder.
Komisyon ve Üye Ülkeler arasında veya Üye Ülkelerin kendi aralarında Direktifin nasıl işleyeceği ile ilgili ortak bir anlayışı güçlendirmek adına, Komisyonun yetkili hizmet birimleri; makam veya sekretarya Direktifin uygulanması, pratikteki tatbiki ile ilgili belirli konulara yönelik bir dizi Kılavuz Belge yayımlayabilir.
Bu belgeler Direktifin yasal yorumları değillerdir.
Hukuken bağlayıcı olmayıp, Direktifi herhangi bir şekilde değiştiremez veya yerine geçemezler. Bu belgelerde ele alınan süreçler, esas itibariyle Direktifi aynı seviyede yorumlayabilen diğer süreçleri dışlamaz.
Bu belgeler, özellikle Direktife yasal, teknik ve idari açılardan yön verenlerle ilgili ve bunlara faydalı olacaktır.
Yayımlanmalarında başvurulan aynı süreçle, bilahare geliştirilebilir, değiştirilebilir ve geri çekilebilirler. |
KILAVUZ BELGE F
DAYANIKLILIK VE YAPI MALZEMELERİ DİREKTİFİ
- Bu Kılavuz Belge orijinali, CONSTRUCT 99/367 belgesi olarak Yapı Daimi Komitesinin 1 Temmuz 1999 tarihli 47. toplantısını müteakip Avrupa Komisyonu Hizmetleri tarafından yayınlanmıştır.
- Eylül 2002’de Yapı Daimi Komitesi ile istişarelere müteakip bazı değişiklikler yapılmıştır.
- Aralık 2004 tarihinde, CONSTRUCT 04/655 Rev. 1 belgesine ilişkin Yapı Daimi Komitesi ile yapılan istişarelerde güncellenmiştir.
KILAVUZ BELGE F
(Revizyon Aralık 2004)
Kullanılan Kısaltmalar
AB: Onay Kuruluşu ( Avrupa Teknik Onayı verilmesi amacıyla CPD nin 10ncu maddesine göre Üye ülkeler tarafından yetkilendirilmiş Kuruluşlar)
AoC: CPD nin Ek III ile birlikte Bölüm 5’e göre uygunluk teyidi
CEN: Avrupa Standardizasyon Komitesi
CEN/TC: CEN Teknik Komitesi
CENELEC: Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Komitesi
CPD: Konsey Direktifi 89/106/EEC (Yapı Malzemeleri Direktifi)
CUAP: Kılavuz olmadan Avrupa Teknik Onayının Değerlendirme Prosedürleri hakkında ortak anlayış (CPD’nin 9.2 maddesi)
EOTA: Avrupa Teknik Onay Organizasyonu
EOTA/WG: EOTA Çalışma Grupları
ETA: Avrupa Teknik Onayı (CPD Bölüm III “teknik şartname” tipi)
ETAG: Avrupa Teknik Onayı Ortak Esasları
GP: Avrupa Komisyonu İnşaat Birimi tarafından çıkarılan Kılavuz Belgeler
hEN: Uyumlaştırılmış Avrupa Standardı (CPD Bölüm II “teknik şartname” tipi)
IDs: CPD nin 3.3 ncü maddesine göre Açıklayıcı Dokümanlar (No 1 den No 6 ya kadar), OJ C 62, 28.2.1994, p.1-163 yayınlandığı gibi
NB: Onaylanmış Kuruluş (ayrıca diğer Yeni Yaklaşım Direktiflerinde “Uygunluk Değerlendirme Kuruluşu” olarak da adlandırılır). CPD ve Kılavuz Belge A ya göre, Onaylanmış Kuruluş; Belgelendirme Kuruluşu, Muayene Kuruluşu ve Deney Laboratuarlarını içerir.
DAYANIKLILIK VE YAPI MALZEMELERİ DİREKTİFİ
1. Kapsam
1.1 Dayanıklılık, zayıflama ya da parçalanma olmaksızın uzun ya da belirtilen bir süre için sağlamlık özelliğidir.
1.2 Bu belgede; 93/68/EC[1] sayılı Konsey Direktifi ile değiştirilmiş olan 89/106/EEC[2] sayılı Konsey Direktifi’nin (bundan böyle Yapı Malzemeleri Direktifi ya da CPD diye atıfta bulunulacaktır) uygulanması bağlamı içinde dayanıklılık konusu ele alınmaktadır. Sadece teknik şartnamelerin hemen hazırlanmasına ilişkin hususlar göz önüne alınmaktadır.
1.3 Kılavuz Belge; ilgili talimatname ve bunlar kapsamında verilmiş olan hükümler ile birlikte göz önünde tutulmak üzere, teknik şartname yazanlar (CEN/CENELEC ve EOTA üyeleri) ile Avrupa Ekonomik Alanı (EEA) içindeki düzenleme ve yürütme makamları için düşünülmüştür. 89/106/EEC3[3] sayılı Direktifin açıklayıcı dokümanlarına ilişkin Komisyon Tebliğini hesaba katmaktadır.
2. CPD (Yapı Malzemleri Direktifi) ve Açıklayıcı Dokümanlardaki (ID) Dayanıklılıkla İlgili Referanslar
2.1 CPD 2. Konuda şöyle denmektedir – “Üye ülkelerin, gerekler de dahil olmak üzere, sadece inşaat güvenliği ile değil aynı zamanda sağlık, dayanıklılık, enerji tasarrufu, çevrenin korunması ve kamu çıkarları için önemli olan diğer unsurları da içeren hükümleri bulunmaktadır.”
2.2 CPD Madde 3.1 ve Ek I –Temel Gerekler (İşlere uygulanabilir); ekonomik açıdan makul bir çalışma ömrü içinde yerine getirilecektir.
2.3 ID’ler, 1.3.5 sayılı paragraf – “Ekonomik olarak makul çalışma ömrü:
(1) Çalışma ömrü; işlerin performansının, temel gereklerin yerine getirilmesine uygun bir seviyede tutulacağı süre olmaktadır.
(2) Ekonomik olarak makul çalışma ömründe, aşağıdaki unsurlar gibi tüm ilgili unsurların hesaba katıldığı var sayılır: tasarım maliyetleri, yapım ve kullanım, kullanımın engellenmesinden kaynaklanan maliyetler, çalışma ömrü boyunca işin bozulması risk ve neticeleri ve bu risklere karşı sigorta masrafları, planlanan kısmi yenileme, inceleme, bakım ve tamir masrafları, işletme ve idare masrafları, elden çıkarma, çevre ile ilgili unsurlar.”
2.4 ID’ler, 5.1(2) sayılı madde – “Temel gereklerin yerine getirilmesi konusunda, her bir iş tipi ya da bunların bazıları ya da işlerin bazı bölümleri için makul olduğu düşünülebilecek çalışma ömrü ile ilgili olarak, gerek gördükleri biçimde istedikleri zaman ve durumlarda, tedbir almak Üye Ülkelerin inisiyatifine bırakılmıştır.”
2.5 ID’ler, 5.1(2) sayılı madde – “Temel gereklerle ilgili olarak işlerin dayanıklılığı hakkındaki hükümlerin ürünlerin özellikleri ile bağlantılı olduğu hallerde, Avrupa standartları hazırlanmasına dair talimatnameler ile Avrupa teknik onaylarına ilişkin kılavuzlar, dayanıklılık ile ilgili hususları da kapsayacaktır.
2.6 ID’ler, 5.2(1) sayılı madde – “Avrupa teknik onayına dair Kategori B şartnamelerinin ve kılavuzların, kullanım amacı ve değerlendirme yöntemleri konusunda ürünlerin çalışma ömrüne ilişkin hususları içermeleri gerekir.”
2.7 ID’ler, 5.2(2) sayılı madde – “ Bir ürünün çalışma ömrüne ilişkin olarak belirtilmiş olan hususlar, üretici tarafından verilmiş olan bir garanti olarak yorumlanamaz, bunlar ancak işlerin beklenilen ekonomik makul çalışma ömrüne ilişkin doğru ürünlerin seçilmesinde bir araç olarak düşünülebilir.”
2.8 ID 1, 4.3.1(3)(iv) – “Dayanıklılık (özelliklerin değerlerine atıfta bulunan), zorlayıcı dış etkenlerin etkisi hariç tutularak, özellik değerlerinin nereye kadar normal değişme süreci altında ve çalışma ömrü sırasında sürdürüldüğü anlamına gelecek biçimde kullanılmıştır.”
2.9 ID 1, Ek – Bazı ürünlere ilişkin dayanıklılık hususlarını tespit eder: Dayanıklılık “(Yukarıdaki özelliklerin değerleri açısından ve aşağıdaki eylemler kapsamında) dayanıklılık:”.
3. Tanımlar
 |
|
3.1 Çalışma ömrü (işler) İşlerin performansının, Temel Gereklerin yerine getirilmesine uygun bir seviyede tutulacağı süre
3.2 Çalışma ömrü (ürün) – Ürün performansının, Temel Gerekleri yerine getirmek için işlerin uygun bir şekilde tasarlanmasını ve yürütülmesini sağlayacak seviyede korunduğu süre (bir ürünün temel özellikleri, onarım/yenilemenin yüksek maliyetleri olmaksızın, asgari kabul edilebilir değerleri karşılamalı ya da aşmalıdır). Bir ürünün çalışma ömrü, kendine özgü dayanıklılığı ve düzenli bakımına bağlıdır.
Teknik şartnamelerde ürünün dayanıklılık değerlendirmesinin temelini oluşturan, ekonomik açıdan makul olan varsayılan çalışma ömrü ile iş esnasında ortaya çıkan gerçek çalışma ömrü arasındaki ayrımın açıkça yapılması gerekmektedir. İş esnasında ortaya çıkan gerçek çalışma ömrü, ürünün tasarımı, kullanım yeri (maruz kalma), kurulumu, kullanımı ve bakımı gibi üreticinin kontrolü dışında bulunan pek çok faktöre bağlıdır. Dolayısıyla varsayılan çalışma ömrü, üreticinin verdiği bir garanti olarak yorumlanmamalıdır.
Teknik şartnameleri hazırlayanlar, ele aldıkları ürünlerin “normal” çalışma ömrü ile ilgili bir görüş geliştirmek durumundadırlar. Bir ürünün varsayılan çalışma ömrü, işlerin varsayılan süresini, ürünün onarım veya değiştirilme kolaylığı ile onarım ve değiştirme masraflarını, bakım gerekliliklerini ve maruz kalma koşullarını göz önünde bulundurmalıdır.
3.3 Ürünün dayanıklılığı – Bir ürünün göstermesi gereken performansı zaman içinde ve öngörülebilir eylemlerin etkisi altında devam ettirebilmesidir. Düzenli bakımı yapılan bir ürün, ekonomik açıdan makul bir süre zarfında (ürünün çalışma ömrü) Temel Gerekleri yerine getirmek için işlerin uygun bir şekilde tasarlanmasını ve yürütülmesini sağlayacaktır.
Dolayısıyla dayanıklılık ürünün kullanım amacı ve hizmet koşullarına bağlıdır. Dayanıklılık değerlendirmesi, ürünü bir bütün olarak ele alabileceği gibi, Temel Gereklerin yerine getirilmesinde önemli bir rol oynuyorsa, performans özelliklerini de ele alabilir. Her halükarda temelde yatan varsayım ürünün çalışma ömrü boyunca performansının, başlangıç performansı ile bağlantılı olarak kabul edilebilir seviyede korunmasıdır.
3.4 Öngörülebilir etkenler – işlerin temel gereklere uygun olmasını etkileyen, bozulmaya yol açan olası faktörler. Bu etkenlerin arasında örneğin sıcaklık, nem, su, UV ışınları, aşınma, kimyasal etki, biyolojik etki, korozyon, hava şartları, don, donma-çözülme, metal yorgunluğu (yani iş ya da işin parçası üzerinde etkisi olabilecek normal şartlarla ilgili etkenler) bulunmaktadır.
4. Dayanıklılığı Etkileyen Faktörler
4.1 Maruz kalma koşulları – İklim ve coğrafya koşullarının etkisi tüm Avrupa’da birbirinden çok farklı olabildiğinden, teknik şartnamelerde maruz kalma koşullarını uygun bir yelpaze içinde tanımlama ve dayanıklılık değerlendirmesini bunlara göre yapmak amaçlanmalıdır. Ürünler için kullanım kategorilerinin tanımını yapmak bu amaca ulaşmakta faydalı bir yol olabilir.
Göz önünde bulundurulması gereken maruz kalma türlerine örnek olarak (ürünün “normal” kullanımı ile ilgili) ısı değişiklikleri (günlük, aylık, yıllık, donma-çözülme koşulları vs.), güneş ışınımı durumu, nem, yağmur, rüzgar hızı vs. verilebilir.
4.2 Diğer – Ürünün kimyasal ve fiziksel özellikleri, ürünün dayanıklılığını etkiler. Örneğin, plastiğin bazı tipleri UV bozulumuna, gözenekli malzemeler donma-çözülmeden hasar görmeye çok açıktırlar, kompozit malzemeler de ısı değişikliklerinden çok etkilenirler vs. Özellikle de geniş bir yelpazede pek çok farklı malzemeyi kapsayabilen, performansa dayalı standartlar söz konusu olduğunda, malzemeye özel bu faktörler, şartnameyi hazırlayanlar tarafından göz önünde bulundurulmalıdır.
5. Dayanıklılığın Değerlendirilmesi
5.1 Yapı malzemelerinin dayanıklılığı performansa dayalı yöntemlerle, tanımlayıcı çözümlerle, ya da her ikisinin bir kombinasyonuyla değerlendirilebilir.
5.2 Avrupa teknik onayları, muayenelere, deneylere ve ürünün değerlendirmesine bağlıdır (Madde 9.1) ve yukarıda bahsedilen iki çözüm türüne de müsaittir. Burada yine performans deneyi ile tanımlayıcı çözümler arasında bir denge kurmalı ve tanımlayıcı çözümlerin kabul edilmesinde bilgi eksikliği olabileceği akılda tutulmalıdır. Yenilikçi ürünleri geniş kapsamlı bir deney programına tabi tutmaktansa, Avrupa’da mevcut benzerlerine dair pratik tecrübelerin incelenmesi uygun bir çözüm olabilir.
Dayanıklılık için performans deneyi
5.3 Dayanıklılık değerlendirmesinin ana yolu, ürüne performans deneyi uygulayarak, belli bir etken ya da etken döngüsü durumunda özelliklerinde ne tür değişiklikler olduğunu saptamaktır. En yaygın performans deneyleri arasında:
- Doğrudan deney – belli bir performans seviyesinin gösterilmesi, kabul edilebilir dayanıklılık için yeterli olarak değerlendirilir(örn. aşınma, metal yorgunluğu, kapama ve darbe deneyleri).
- Dolaylı deney – gerçek performans ve dayanıklılık ile korelasyon kurulabilecek “temsili” özellikler ölçülür (örn. donma-çözülme dayanımı için gözeneklilik, aşınmaya karşı direnç için sertlik).
- Doğal hava koşulları/yaşlandırma deneyleri – bu tür deneyler ya doğrudan bir dayanıklılık göstergesi olabilir (örn. korozyon deneyleri) ya da uygulandıktan sonra normal performans deneylerinin yapılması ile performanstaki bozulmayı saptamayı sağlarlar.
- Hızlandırılmış hava koşulları/yaşlandırma deneyleri – yukarıda anlatıldığı gibi olup deney süresini kısaltmak amacıyla normal yaşlanma süreci hızlandırılmıştır.
- “İşkence” deneyleri – ürün, normal kullanımında karşı karşıya kalmayacağı kadar sert koşullara tabi tutulur (örn. cam polyester donatı veya laminat kaplamalı kereste ürünlerine uygulanan kaynatma deneyi ).
5.4 Performans deneyi zaman içinde performansta görülen düşme konusunda faydalı veriler sunmasına ve yeniliklere açık olmasına rağmen pahalı olabilmekte ve özellikle hizmet ömrü tahmini açısından hala araştırılan konular arasında yer almaktadır. Gereksiz maliyetlerden kaçınmak amacıyla mümkün olduğu müddetçe tam ölçekli bir deneyin alternatifi düşünülmelidir.
5.5 Talep edilen her özellik gibi, hEN ya da ETAG-CUAP dayanıklılığa ilişkin parametre için sadece bir değerlendirme metodu içermelidir. Bir hEN ya da ETAG-CUAP birden fazla deney metodu içerebilmesine rağmen bunun uygulanabilir olmadığı durumlarda, bunları çeşitli test sonuçları ve talimatlara[4] uygun olduğunun gerekçelendirilmesi koşuluyla eşit veya bağlantılı olarak varsayılır.
5.6 Dayanıklılık, yürürlükteki en son teknik bilgi düzeyine göre değerlendirilmelidir, bu sebeple daha önceden mevcut olan bir değerlendirme metotu kullanılmalıdır. Bununla beraber, bazı nedenlerden, dayanıklılık için yeni test metotlarının geliştirilmesi gerekebilir, ama genel olarak hEN/ETAG-CUAP ların üretimi yeni test metotlarının üretilmesini geciktirmemelidir.
Dayanıklılık için tanımlayıcı çözümler
5.7 Dayanıklılığın deney dışı yolu, bir ürünün tecrübeye dayalı tanımı ya da varsayılan koşullar altında belli bir ürünün yeterli derecede dayanıklı olmasını sağlayan ilgili önlemlerden (örn. kullanım amacı, hizmet koşulları, çalışma ömrü,…) oluşur. Örnekler:
· Koruyucu kaplama/muhafaza ile ilgili şartname
· Malzemenin bileşimi/kalınlığı
· İşlerdeki uygulama koşulları hakkındaki tavsiyeler
· Belirli bakım koşulları
5.8 Üzerinde uzun süredir tecrübe sahibi olunan bilinmiş yapı ürünleri için bu tür çözümler uygun olmaktadır. Önerilen çözümlerde, ürünün kullanım amaç(lar)ı belirtilmeli ve çözümler Avrupa’daki çeşitli maruz kalma koşulları için geçerli olmalıdır (örneğin Güney Avrupa’da kabul edilebilir bir dayanıklılık sağlayan tanımlayıcı çözüm, Kuzeydeki koşullara uygun olmayabilir).
6. Teknik Şartnamelerde Dayanıklılığın Ele Alınışı
6.1 CPD kapsamında ele alınan tüm teknik şartnamelerde, Üye Devletlerin ihtiyaçları göz önünde bulundurulmalı ve performansa dayalı yöntemler, tanımlayıcı çözümler ya da her ikisi birden kullanılmak suretiyle dayanıklılık değerlendirmesi ile ilgili hükümler yer almalıdır. Benzer bir şekilde, bu şartnamelere uygun olan bir ürünün, uygun bakımı sağlandığı sürece “normal” bir çalışma ömrü olacağı yazılmalıdır.
6.2 CPD, Avrupa Standartlarında ürün performansı bakımından (Madde 7.2) “olabildiğince uygulanabilir” ifadesini talep ederken, “olabildiğince uygulanabilir” şartı ayrıca dayanıklılığın doğrulanması için kullanılan metoda da uygulanır. Bundan dolayı, dayanıklılığın performans deneyleri vasıtasıyla doğrulanması muhakkak gerekli değildir. Şartname yazanlar, deney maliyetleri, bu gibi deneylerin sonucunda oluşabilen ilave bilgi ve tanımlayıcı çözümlerin gözle görünür basitliği arasında denge kuracak pragmatik bir yaklaşım kabul etmelidir. Buna rağmen, ikincisi, üreticiler veya ürün arasında keyfi bir ayrım aracı olarak kullanılmamalıdır.
6.3 Halihazırda, yapı malzemeleri ile ilgili teknik şartnamelerdeki dayanıklılık konusunda genel olarak kabul görmüş yürürlükteki en son teknik bilgi düzeyi[5] uygulanır. Karar vermede performans bazlı metotlarının gelişimi, teknik bakış açısından istenilmesine rağmen, Avrupa Teknik Onayı ve Avrupa Standartlarının ortaya çıkışını geciktirmemelidir. Talimatlar, “X özelliğinin Y etkisine karşı dayanıklılığı” bakımından belirtilmesine meyilli olmasına rağmen, mevcut bilgi düzeyi her zaman bu tarz bir yaklaşımı izlemek için yeterli değildir. Böyle durumlarda değerlendirmede dolaylı metotların kullanımı daha doğru ve uygun çözümler sağlayabilir.
6.4 Yürürlükteki en son teknik bilgi düzeyini en iyi bilenler teknik şartname hazırlayanlardır, dolayısıyla dayanıklılık onlar tarafından ele alınan tamamen teknik bir konu olarak değerlendirilmelidir[6]. Yürürlükteki en son teknik bilgi düzeyi ile, CPD ve talimatları CEN/TC-EOTA/WG’dan en azından bir üye ülkede halihazırda istenen ve değerlendirmenin mevcut olduğu sadece dayanıklılıkla ilgili olan yönleri değerlendirmesini ister. hEN ve ETA şartname yazarları, teknik şartnamelerin birinci kuşağında yeni dayanıklılık gerekleri ortaya koymamalıdır. Yeni dayanıklılık gerekleri geliştirmek isteyen şartname yazarları bu isteklerini, gerekli değerlendirme metotlarının gelişimi için gereken zamanı göz önüne alarak ikinci kuşak teknik şartnamelerde yapmalıdırlar.
6.5 Tamamen tanımlayıcı çözümlerin önerildiği durumlarda, teknik şartnameye uygunluk, ürünün gereken kriterleri yerine getirdiği ve CE işareti ile birlikte verilecek başka bilginin gerekmediği anlamına gelmektedir. Performans deneyleri için de Kılavuz belge D’de “CE işaretlemesi” ve Kılavuz belge E’de “sınıflar ve seviyeler” belirtilen genel ilkeler takip edilecektir.
6.6 Ticaretin önündeki usulsuz engelleri kaldırmak için dayanıklılıkla ilgili kuralcı ve tanımlayıcı çözümlerin asgari ihtiyaç ile sınırlandırılması gereklidir. Uyumlaştırılmış teknik şartname, zorunlu özellikler için performans bazlı gerekleri karşıladığında, şartname kendi içinde öngörülen kuralcı ve tanımlayıcı çözümlerden sapan eşdeğer performans gösteren ürünlerin kabulü için sistematik bir temel içermelidir.
6.7 Aynı ilkeler, Kılavuz Belge E ve Kılavuz Belge D’de ortaya konan diğer özellikler için seviyeler, sınıflar ve “Hiçbir performans belirlenmemiştir” seçeneğinde olduğu gibi dayanıklılığa da uygulanır. Teknik şartnameler dayanıklılık ile ilgili daha yüksek gerekler ortaya koyarak Avrupa pazarında halihazırda yer alan mevcut ürünleri dışarıda bırakmamalıdırlar[7].
7. Uygunluk Teyidi
7.1 Teknik Şartnamede de belirtildiği üzere, dayanıklılık değerlendirmesi, ürünlerin bu şartnamenin gerekliliklerine uygun olduğunu gösteren onayın bir parçasını oluşturmaktadır. Bu nedenle söz konusu değerlendirme, ürün için uygulanan uygunluk onay sistemine göre gerçekleştirilmektedir.
7.2 Bir ürün için belli bir uygunluk teyit sistemi altında farklı görevler farklı kurumlar tarafından gerçekleştirilebilir[8]. Her ne kadar her zaman mümkün olmasa da dayanıklılık değerlendirmesi, dayanıklılık ile ilgili özellikleri değerlendiren aynı kurum tarafından yapılmalıdır[9].
8. Teknik Şartname Hazırlayan Kişiler Tarafından Kullanılacak Kontrol Listesi
8.1 Soru olarak hangi etkenler (bozulmaya yol açan olası faktörler) söz konusu ürün tipi ile ilgilidir? Talimatnameler, Üye Devletlerin uyguladıklarını belirttikleri bir başlangıç listesi temin etmektedir. Ancak, bu listenin çok kapsamlı olması zorunlu değildir. Ürünün kullanım amacı, öngörülebilir hizmet koşulları ve Avrupa çapındaki faaliyetlerdeki olası değişiklikler dikkat edilmesi gereken konulardır. Maruz kalma şartlarının tanımı ve kullanım kategorileri uygun olan yerlerde dikkate alınmalıdır. Spesifik malzeme ile ilişkili konular, tamamıyla performansa dayalı şartnameler kapsamında da değerlendirilmelidir.
8.2 Ürünün olası kullanım amaçları ile ilgili olarak “normal” çalışma ömrü hakkında ne tür varsayımlarda bulunulacak? Dayanıklılık değerlendirmesinin ve önerilen herhangi bir deney gerekliliğinin etkinliğinin temelinde söz konusu varsayımlar yatmaktadır. Piyasadaki mevcut uygulamaların mümkün olduğunca takip edilmesi gerekmektedir. Aynı ürünün çalışma ömrüne ilişkin farklı varsayımların yapılabildiği durumlarda ise farklı dayanıklılık değerlendirmelerinin birbirinden ayırt edilmesine yardımcı olacak araçların teknik şartnamede temin edilmesi gerekmektedir. (örn. çalışma ömrü kategorileri).
Teknik şartnamede, varsayılan çalışma ömrüne ilişkin olarak dayanıklılık değerlendirmesi sırasında göndermede bulunulmasına gerek olmamakla birlikte uygun görülen durumlarda böyle bir göndermede bulunulabilir. Göndermede bulunulduğu takdirde, yapılan varsayımın, ürünün fiili çalışma ömrü için üretici tarafından verilen bir garanti niteliği taşımadığı açık bir şekilde belirtilmelidir. EOTA tarafından geliştirilen ve aşağıda verilen Tablo 1’de olası çalışma ömürlerine ilişkin varsayımlar örneklerle gösterilmiştir. Bu tablo bir kılavuz niteliğinde olmakla birlikte verilen rakamların ilgili ürün tipine uyarlanması gerekmektedir.
8.3 Söz konusu ürün tipi için uygun, güncel ve genel kabul görmüş “teknolojinin mevcut durumu” nedir? Bu değerlendirme, yeterli dayanıklılık düzeyini sağlayacağı düşünülen mevcut yöntem ve hükümleri ayrıca, uyumlaştırılmış teknik şartnamede yer alan teknik gerek (bakınız 5.7 ve 5.8) ve değerlendirme metodunu seçmek için ulusal, uluslararası ya da Avrupa’daki mevcut deney metotlarına ilişkin bir incelemeyi de içerecektir Diğer teknik komite ya da çalışma grupları tarafından geliştirilen deney metotlarının uyarlanması olasılığı da araştırılmalıdır.
8.4 Dayanıklılık değerlendirmesi için tanımlayıcı çözümlerin mi, performansa dayalı çözümlerin mi yoksa ikisinin bileşiminin mi kullanılması gerektiğine yukarıda bahsedilen analize göre karar verilecektir. Benimsenen yaklaşımın uygulanabilir ve orantısallık ilkesine saygılı olması gerekmektedir (gerçekleştirilmeye çalışılan amaç ile uyumlu olan ve en az sıkıntı yaratan olası prosedür). Değerlendirmenin dayanağı temel şartnamede açık bir şekilde görülebilmelidir.
8.5 CE işareti ile birlikte dayanıklılıkla ilgili olarak temin edilmesi gereken bilgiler de teknik şartnamede yer almalıdır. Bu konuya ilişkin aydınlatıcı bilgiler diğer dokümanlarda verilmiştir (CE işaretlemesinde Kılavuz Belge D ve Sınıflar ve Seviyelerde Kılavuz Belge E)
9. Değerlendirme Metotları
Metotların Hiyerarşisi. Teknik şartnameler çerçevesinde (hEN veya ETA’lar) mevcut gelişme seviyesi ile uyumlu dayanıklılık konusunu ele alan yollar aşağıda tercih sırasına göre gösterilmiştir. Buna göre, performans bazlı yaklaşım her nerede uygunsa kullanılır ve genellikle dayanıklılık belli bir özelliğin bir etkene karşı gösterdiği durumdur. Bir teknik şartname gözden geçirmeye konu olduğunda, dayanıklılığın ele alınış biçimi tercih edilen değerlendirme metoduna doğru geliştirilmelidir. (ör: 1. seçenek)
Burada gösterilen örnekler ilkeleri anlatmak içindir. Bir teknik şartname, ürünün ve ilgili dayanıklılık gereğinin doğasına bağlı olarak seçeneklerin farklı birleşimlerinden oluşabilir. Bir teknik şartnamenin doğrudan değerlendirme veya dolaylı deneyi ortaya koyduğu durumlarda, CEN/TC- EOTA/WG, deneyimlere dayanarak teste ihtiyaç duymaksızın gerekleri karşıladığı bilinen ürünlerin “genel kabul görmüş performans”[10] listesini verebilir.
9.1 Deney veya hesaplama ile doğrudan değerlendirme (tercih edilen) Bir veya birden fazla ürün özelliği değerlendirildikten sonra ürün belli bir etkene maruz bırakılır.
Örneğin; ürün 20O C ila 80O C arasında değişen 1000 döngüye maruz bırakılsın. Bundan sonra, ürün performansının teknik şartnamede belirtilen gerekleri sağlayıp sağlamadığına bakın. Bu durumda, “ yüksek ısıda dayanıklılığın işlemsel güvenirliliği ” değerlendirilir. Bu kategori doğal ya da yapay hava koşulları/ yaşlandırma deneylerini de içerebilir.
9.2 (Dayanıklılığa ilişkin) Dolaylı (proxy) Deney. Ürün, test edilen özellik ve sağlanması gerekli dayanıklılık özelliği arasında bir bağıntı (korelasyon) veya ilişki olduğu bilinen belli bir etkene ve kritere maruz bırakılır.
Örneğin; “ürünün 10O C ila -20O C arasında değişen 100 donma/erime döngüsüne maruz kalmasından sonra, kütle kaybı %5’den az olmalıdır.” Kütle kaybı ve kuvvet gibi özellikler arasında deneyime ve bilgiye dayanan bir bağ (korelasyon) vardır ancak her ikisi arasında açık bir ilişki kurulamamıştır.
Başka bir örnek ise; “donma dayanımının ürünün su emilimi ile kanıtlanabileceğidir. Donma dayanımı olan ürünlerin %10’dan az emilimi olmalıdır”.
9.3 Korunma Gerekleri. hEN ve ya ETA’lar bütün ürünlerin (ör: kaplama veya boyama) korunması gerektiğini belirtir. Böyle bir durumda, örneğin minimum kalınlığı ve kaplama tipini belirleyebilir ama zorunda değildir. Sonuç olarak teknik şartname, imalatçının CE işaretinde belirtilen kalınlık ve kaplama tipi değerlerini beyan edilen değer olarak sağlaması gerektirmektedir. Ayrıca yerleştirilmiş ürünle ilgili direkt sorumluluk almaksızın imalatçının CE işareti ile ilgili tavsiyede bulunmasına ihtiyaç duyabilir. Bu durum, örneğin ticari belgelerde “tatmin edici dayanıklılığın sağlanması için, ürün haricen kullanıldığında kurulum sonrasında boyanmalı veya koruyucular ile (koruyucu ürünün ve/veya diğer detayların belirtilmesi) .…... korunmalıdır.” ifadesi ile yapılabilir. ETA’ya tabi olan ürünler için bu bilgiler, varsayımlar ve önerileri içeren ilgili ETA bölümünde sağlanmıştır.
9.4 Kalıplaşmış gerekler. Standart dayanıklılıkla ilgili doğrudan veya dolaylı belli koşulları tarif eder. Bunlar, örneğin malzeme/materyal tipi, yoğunluğu ve kalınlığı olabilir. Bu durum çoğu kez deneyimin tanımlanmış tipteki ürünün dayanıklılığını kanıtladığı için, söz konusu ürünün performansına ilişkin önceki bilgi birikiminin olmasını gerektirir.
Öngörülen gerekler için eşdeğer ürünlerin kullanımına izin veren denklik maddesi sistematik olarak hEN ve ETAG-CUAP’a eklenmelidir.
9.5 Dolaylı değerlendirme. Dolaylı değerlendirme, dolaylı deneyden farklıdır (bakınız 9.2) şöyle ki; dolaylı deneyde dolaylı özellikler ve istenilen dayanıklılık özellikleri arasında bir ilişki vardır oysa ki dolaylı değerlendirmede böyle bir ilişki yoktur sadece bir bağlantı vardır. Dolaylı değerlendirme için ürünün standartta tanımlanan bir kısım veya tüm gerekleri (özellikle dayanım ile ilgili gerekler) sağladığı takdirde özünde, temelde dayanıklı olduğu varsayılır. Bu yaklaşımın işleyebilmesi için, standardın temel dayanıklılığı değerlendirmeye ilişkin olan özelliklere karşı eşik değerleri belirtmesi gerekmektedir. Aksi takdirde bu ilke uygulanamaz. Bazı çok sınırlı durumlarda[11], değerlendirme kriterleri belirtildiği sürece dayanıklılık görsel olarak dolaylı değerlendirilebilir.
10. Teknik Şartnamelerde Dayanıklılıkla İlgili Referanslar
10.1 Yapı Malzemeleri Direktifi altındaki diğer tüm teknik özellikler gibi, dayanıklılık ile ilgili gerekler de şartname metninin tam bir parçası olmalıdır. Standartlar için, dayanıklılık normatif eklere de konabilir. Bu özellik için eğer imalatçı ürünü özelliğin düzenlendiği ve beyan edilebilir bir ülkede satmayı planlıyorsa o zaman performans beyanını sağlaması gerekmektedir (ama “herhangi bir performans değeri belirlenmemiştir” seçeneği düzenlemenin olmadığı ülkelerdeki satışlarda mümkündür).
10.2 Standartlar tarafından kapsanan ürünlerde bilgilendirici ek, imalatçı tarafından belirtilen dayanıklılık ile son kullanım durumundaki ürünün olası performansı (bakınız kılavuz belge D) arasındaki bağa ya da standardın değişik dayanıklılık performansı seviyeleri sağladığı durumlarda belirli bir kullanım için öngörülen seviyeye ilişkin tavsiyede bulunabilir.
10.3 Standartlar tarafından kapsanan ürünlerde Ek ZA tablo ZA.1’de dayanıklılık için (dolaylı değerlendirme kullanılmadığı sürece) bir veya daha fazla belli giriş/kayıt olmalıdır. Dayanıklılık değerlendirmesinin sonuçları, başka özellikler için de olduğu gibi aynı kurallara tabi olan dayanıklılık işareti ile birlikte CE işaretinin bir parçası olmalıdır. Eğer performans, standart okunarak bilinemiyorsa (örneğin standart sadece geçti/kaldı gereklerini içeriyorsa), bazı ifadeler yer almalıdır (örneğin, bakınız Kılavuz Belge D 3.6, b, not 1). Aksi takdirde, performans, standart okunarak bilinebiliyorsa isteğe bağlı belirtilir.
10.4 Eğer dolaylı veya direkt deney kullanılırsa (önceki paragrafa tabi) o zaman deney sonuçları CE işaretinin bir parçası olarak gösterilmelidir. Teknik şartname (hEN veya ETA) koruma gereklerini kullandığında kullanılan koruma, kural koyan hükümlerin (ör: materyal tipi, ve birden fazla materyali kapsayan standart) de belirtildiği işarette beyan edilmelidir. Ayrıca hükümlerin açıklaması da belirtilmelidir.
11. Deney Metotlarını Seçerken Dikkate Alınacak Bazı Noktalar
11.1 Dayanıklılıkla ilgili her bir deney metodu teknik olarak doğru ve geçerli olmalıdır ve tekrar edilebilir, tekrar üretilebilir seviyeye sahip olmalıdır. Doğru seçim deneyi kimin ( imalatçı ya da deney laboratuarı) yapacağından bağımsız olmalıdır. Deney metodunun olabildiğince basit olması arzu edilir olmasına rağmen bazı durumlarda bu uygun olmaz ve daha karışık metotlar uygulanır. Ancak bu deneylerin en iyi şekilde imalatçı mı yoksa deney laboratuarı tarafından mı yürütülebileceği herhangi bir metodun uygunluğunun kararında kati, kesin bir etken olmamalıdır. Her halükarda, deneyin imalatçı tarafından yapılabileceğini belirten uygunluk teyit sistemlerinde bile (deney laboratuarının imalatçı tarafından isteğe bağlı olarak kullanıldığı sistem 4) bir üçüncü tarafın dahil olup kullanılması mümkündür.
11.2 Dayanıklılıkla ilgili bazı deneylerin gerçekleştirilmesinin zaman aldığı fark edilmiştir. Zaman, birbiriyle yarışan deney metotlarının seçiminde bir etken olabilir ancak belli bir deney metodunun kabul edilebilirliğinin belirlenmesinde bir etken olmamalıdır. Eğer değerlendirilmesi gereken özellik teknik olarak belli bir zaman gerektiriyorsa o zaman bu durum kabul edilmelidir.
11.3 Herhangi bir tarafın (imalatçı, yetkili temsilci) ürünü ile ilgili yaptığı doğrulanamayan iddia özellikle de doğrulanamayan iddia açıkça CE işareti ile garanti altına alınmışsa kanuna karşı gelmektir. Deney laboratuarları onaylanmış olsun veya olmasınlar, deneylerin düzgünce yapılmasını sağlamakla yükümlüdürler.
11.4 Teknik şartnameler, başka nedenleri değil ürünün kendisi için uygun olan teknik seviye göz önüne alarak gerekleri öyle ayarlamalıdırlar. Bunun haricinde kalan her şey piyasa gözetimi ve denetimi çerçevesinde ele alınmalıdır. Dayanıklılık şartları sadece teknik gereklere dayanılarak hazırlanmalıdır. Piyasa gözetimi ile ilgili yönleri kapsamayabilir ya da yerini almaya bilir.
12. Örnekler
Performans deneyine göre dayanıklılık
12.1 “SO2’ye karşı direnç, depolamanın sıcak bir SO2 atmosferi ve laboratuar atmosferi arasında değiştirildiği bir deney döngüsü ile kanıtlanacaktır. Maruz kalmanın ardından deney numunesi, kırma deneyine tabi tutulacaktır.”
12.2 “İşletimsel güvenliğin yorgunluğa karşı dayanıklılığı – yayın dakikada altı döngüyü aşmayacak şekilde normal işletim döngüsüne (500+/-10) tabi tutulması. Herhangi bir kırılma ya da yırtılma durumunu kayıt altına alın. Kırılma ya da yırtılma kabul edilemez.
Hükümsel çözümler kullanarak dayanıklılığın sağlanması
12.3 “Aşağıdaki tabloda farklı çevre koşullarında güçlendirme için asgari pas payı değerleri gösterilmektedir. Nihai kullanım amacına uygun kaplama kullanılacak olup değeri belirtilmiştir.”
12.4 “Elastomer sızdırmazlık contalarının sıkılığı, şayet conta standardın gereklerine uygunsa ve sızdırmazlık malzemeleri EN 681’e uygun olarak doğru bir şekilde seçilmişse dayanıklı olarak kabul edilmektedir. Not: Contaların imalatçının talimatlarına göre takılması gerekmektedir.”
12.5 “Metal parçalar, maruz kalma seviyelerine göre aşağıda belirtilen koruma/kaplama seviyelerinden biri ile korunacaktır.”
Tablo 1: Belirtilen tasarım çalışma ömrü (EN 1990:2002 Tablo 2.1- Yapısal Tasarımın Temeli)
|
Tasarlanan Çalışma Ömrü Kategorisi |
Belirlenen Tasarım Çalışma Ömrü (yıl) |
Örnekler |
|
1 |
10 |
Geçici Strüktürler1 |
|
2 |
10-25 |
Değiştirilebilir strüktürel parçalar, ör: makaslı kiriş ve taşıyıcılar |
|
3 |
15-30 |
Zirai ve benzer strüktürler |
|
4 |
50 |
Bina strüktürleri ve diğer benzer strüktürler |
|
5 |
100 |
Anıtsal bina strüktürleri, köprüler ve diğer inşaat mühendisliği strüktürleri |
|
(1) Yapılar veya yapısal parçalar tekrar kullanılmak üzere söküldüğünde bunlar geçici olarak değerlendirilmemelidir. |
||
Tablo 2: Yapı malzemesi ve yapı işlerinin çalışma ömürlerinin (tasarım çalışma ömrü) varsayılan gösterimi (EOTA Kılavuz Doküman 002 sayfa 2)
|
İşlerin varsayılan çalışma ömrü (yıl) |
Yapı malzemelerinin varsayılan çalışma ömrü (yıl) |
|||
|
Kategori |
Yıl
|
Kategori |
||
|
Tamir edilebilir ya da kolayca değiştirilebilir |
Daha zor tamir edilebilir ya da değiştirilebilir |
Ömür Boyu2 |
||
|
Kısa |
10 |
101 |
10 |
10 |
|
Orta |
25 |
101 |
25 |
25 |
|
Normal |
50 |
101 |
25 |
50 |
|
Uzun |
100 |
10* |
25 |
100 |
1 İstisnai ve meşruiyeti kanıtlanmış durumlarda örn. bazı onarım malzemelerinde 3 ya da 6 yıllık çalışma ömrü öngörülebilir. (EOTA TB veya CEN tarafından kabul edildiği durumda)
2 Onarılması ya da değiştirilmesi kolay olmayan veya biraz daha çaba gerektiren ürünler.
Tablo 3: Örneklerle işlerin ve ürünlerin varsayılan hizmet ömürleri (ISO 15686-1’den temin edilmiştir)
|
Binanın Tasarım Ömrü |
Erişilemez ya da strüktürel bileşenler veya değiştirilmesi maliyetli veya zor olan bileşenler (yer altı drenajı da dahil) |
Başlıca değiştirilebilir bileşenler |
Bina Hizmetleri |
|
100 |
100 |
40 |
25 |
|
60 |
60 |
40 |
25 |
|
25 |
25 |
25 |
25 |
|
15 |
15 |
15 |
15 |
|
10 |
10 |
10 |
10 |